تعریف عملیاتی متغیرها

در هر تحقیق پژوهشی ، متغیرها و شرایط تحقیق باید به صورت عملیاتی تعریف شود . اغلب ، مربیان با متغیرهایی سروکار دارند که به سادگی ظاهر نمی شوند . اگر مربی بهداشت مدرسه بخواهد وزن دانش آموزان سال اول را به دست آورد ، می تواند از مقیاسهای وزنی متداول استفاده کند . به همین طریق ، اگر بخواهیم توانایی یادگیری یا درک مطلب را اندازه گیری و کمی نماییم ،باید ابزاری برای این کار داشته باشیم . شاید بتوانیم مجموعه ای از تعاریف توانایی یادگیری را تنظیم کنیم و بدین ترتیب به یک همرایی برسیم ؛ اما برای اندازه گیری باید فرایندها یا اعمالی را که از آنها برای اندازه گیری پدیده یا متغیر مورد بررسی استفاده می شود مشخص نماییم . چنین تعریفی را «تعریف عملیاتی» می نامند .

مثال های ذیل این نکته را روشن می سازد . هنگام بررسی توانایی یادگیری ممکن است پژوهشگر این توانای را به صورت عملیاتی به عنوان نمره ی فرد در پرسشنامه سنجش ضریب هوشی یا به طور اخص نمره بدست آمده در برگه مقیاس استانفورد ـ بینه تعیین کند . در مثال قبلی در مورد پیشرفت تحصیلی در درس علوم ، متغیر مستغل را می توان به صورت عملیاتی نمره ی آزمون فرعی در درس علوم در آزمون مهارتهای اساسی آیوا تعریف کرد .

شرایط تحقیق پژوهشی نیز مستلزم تعریف عملیاتی است ، برای مثال هنگام زمینه یابی دانش آموزان ارشد دبیرستانی باید پرسید که دانش آموز ارشد دبیرستانی کیست ؟ دانش آموزان که در حال حاضر در دبیرستان مشخصی ثبت نام کرده و هنوز فارغ التحصیل نشده است ، ولی حداقل بیست واحد درسی یا بیشتر را گذرانده ممکن است تعریف عملیاتی احتمالی از ارشد باشد .در این حالت دانش آموز ارشد از نظر برخی ویژگی ها یا توانمندیهای قابل مشاهده یا قابل شناسایی تعریف شده است .

«تعریف عملیاتی» از این نظر تعریفی مقید کننده و تصریح کننده است که عمل یا ویژگیهای لازم برای شناسایی متغیر یا شرایط مورد تعریف را مشخص می کند .