طراحی پرسشنامه،مصاحبه،مقیاس

طراحی و تهیه پرسشنامه محقق ساخته (Researcher Made Questionnaire)
« یک پرسشنامه نباید همچون فهرستی از پرسشها در نظر گرفته شود» «موکیلی»

در طراحی و تهیه یک پرسشنامه محقق باید به چهار جنبه توجه کند: در این مجال به بررسی رویه های طراحی پرسشنامه های محقق ساخته، استاندارد، باید و نباید های طراحی و ساخت یک پرسشنامه و ابعادی که پرسشنامه طبق آن ساخته میشود میپردازیم. برای ساخت و طراحی پرسشنامه محقق ساخته برای پایان نامه چه ارشد و چه دکتری، آگاهی از رویه ها، مسئله تحقیق، فرضیات و شاخص ها و محتوای پرسشنامه از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در ادامه ابعاد بیشتری از این موضوع را مطالعه میکنید: پرسشنامه محقق ساخته با طیف لیکرت به عنوان یکی از متداول ترین ابزار جمع وری اطلاعات در تحقیقات پیمایشی، عبارت است از مجموعه ای از پرسش هدف مدار، که با بهره گیری از مقیاسهای گوناگون (که شرح آنها خواهد آمد)، نظر، دیدگاه و بینش یک فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار می دهد.
الف) انتخاب موضوع سئوالها
محقق سئوالات متعدد و متنوعی را می توانند در یک پرسشنامه محقق ساخته مطرح نماید، اما ممکن است بسیاری از این سئوالها ارتباط چندانی با موضوع تحقیق نداشته باشند. «شیوه هایی برای پی بردن به اینکه چه پرسشهایی باید مطرح شود وجود دارد:
الف) مساله تحقیق مشخص می کند که چه مفاهیمی باید اندازه گیری شود
ب) شاخصهایی که برای این مفاهیم مطرح شده
ج) گمانهای ما در مورد ساز و کارهایی که متغیرها را به هم مربوط می کند یا درباره عواملی که ممکن است ارتباط ها را تبیین کند
د) شیوه ای که بدان وسیله داده ها مورد تحلیل قرار می گیرند
ه) شیوه انجام پرسشنامه
ب) محتوای سوال
در هر پرسشنامه، محقق سوالات را می توان به شکلهای مختلف دسته بندی میکند:
پرسشهای فعالیتی (اعمال و تجارب گذشته و حال)
پرسشهای مربوط به قصد و نیت (هدف و قصد از انجام اعمال)
پرسشهای دانشی (میزان شناخت و دانش درباره موضوع)
پرسشهای گرایشی، جهتی، اعتقادی (اندازه گیری جهت گیری و گرایش)
پرسشهای ارزشیابی (از پاسخگو می خواهد مساله ای را ارزیابی کند)
پرسشهای ساده (در مورد مفاهیم و متغیرهای ساده)
پرسشهای مرکب (در مورد مفاهیم و متغیرهای پیچیده)
پرسشهای بسته (پاسخگو باید فقط به موارد مطرح شده پاسخ دهد)
پرسشهای باز (بدون محدودیت پاسخ می دهند)
پرسشهای تلفیقی (مقولات مشخص ولی انتهای پرسش باز است)
ج- جمله بندی پرسشهای پرسش نامه
1. از سئوالهای نامفهوم و مبهم پرهیز شود.
محقق باید سئوالهای پرسشنامه را به صورت روشن، دقیق و بدون ابهام ارائه دهد. به نظر سایت پی ام دی کار دات آی آر، اولین ویژگی یک پرسشنامه خوب آن است که زبان مشترکی رابین محقق و پاسخ دهنده برقرار سازد. اگر پاسخ دهنده قادر به درک معانی سوالها نباشد داده های حاصله از پرسشنامه معتبر نخواهد بود. در برخی موارد، واژگان تخصصی پرسشنامه در دستورالعمل تکمیل پرسشنامه توضیح داده می شود تا پاسخ دهنده با تعریف عملیاتی مورد استفاده در پرسشنامه آشنایی کامل بدست آورد.
مثال:
درباره سیاستهای جدید مدیریتی در سازمان چه فکر می کنید؟
در رابطه با این سوال پاسخ دهنده از خود می پرسد، کدام سیاستهای مدیریتی به منظور از جدید، از چه تاریخی به بعد است؟
2. از سوالهایی که پاسخ دهنده را به پاسخ خاصی هدایت می کند باید اجتناب کرد.
سوالهای جهت دار پرسشنامه پاسخ دهنده را به سمت و جهت خاصی هدایت کرده و بنابراین اطلاعات حاصله از آنها دقیق نخواهد بود.
مثال:
آیا شما سبک مدیریتی مشارکتی Participative S3 را ترجیح می دهید یا سبک تفویضی (S4) را که کارکنان در آن آزادی عمل بیشتری دارند؟
3. محقق از سوالهای پیچیده پرهیز کند.
محقق از سوالهای طولانی و پیچیده باید اجتناب کند، این گونه سوالها به دشواری قابل درک است لذا پاسخ دهنده وقت زیادی را باید صرف درک معانی آن کند سوالها باید به نحوی باشد که پاسخ دهنده انها را به آسانی درک کند.
(تذکر: مسئله پیچیدگی، مفهومی نسبی است و باید نکته فوق را با توجه به سطح درک افراد نمونه آماری و میزان تخصص آنها در نظر گرفت)

مثال:
سوالی در یک پرسشنامه برای سرپرستانی با تحصیلات دیپلم
[ نظر شما در رابطه با تاثیرات سیستم MRP در تحولات ساختاری سازمان چیست؟]
4. از سوالهای دو وجهی که شامل دو سوال در یک پرسش است اجتناب شود.
این نوع سوالها پاسخ دهنده را در یک زمان در برابر دو سوال قرار می دهد در حالی که وی تنها امکان یک پاسخ را دارد. در این نوع سوال، پاسخ دهنده ممکن است با جنبه ای از سوال موافق و با جنبه دیگر مخالف باشد.
مثال:
[ آیا مدیر سازمان قادر به ایجاد هماهنگی بین بخش های مختلف سازمان و برقراری یک سیستم حسابداری صنعتی می باشد؟]
5. تا جایی که امکان دارد محقق از ارائه سوالهای منفی خودداری کند.
پاسخ دهنده در برابر سوال منفی ممکن است به طور ناخودآگاه کلمات منفی را نادیده گرفته و یا متوجه آنها نشود. در این حالت پاسخهای او با موفقیت مطابقت نخواهد داشت. در صورتی که پژوهشگر ناچار از استفاده سوالهای منفی باشد بهتر است که زیر کلمات منفی را خط کشیده و یا این کلمات را با حروف درشت مشخص کند.
مثال:
[ آیا شما با بکارگیری حلقه های باز خورد در فرآیند تصمیم گیری موافق نیستید؟]
انواع داده ها در یک پرسشنامه
پرسشنامه به عنوان یک ابزار اندازه گیری، سه دسته از داده ها را مورد توجه قرار می دهد.
الف) آن دسته از واقعیتها یا داده های واقعی که به قلمرو شخصی افراد، پهنه محیط زیست آنها و گستره رفتار آنها وابسته است.
ب) قضاوتهای ذهنی درباره واقعیتها، ایده ها، نگرشها، رویدادها یا اشخاص.
ج) شناختها، یعنی شاخصهای میزان شناخت موضعات گوناگون مورد پژوهش 
دستور عمل تکمیل پرسشنامه
معمولا برای تکمیل هر پرسشنامه چهار نوع دستورالعمل می توان صادر کرد:
* دستور عمل کلی (باید شامل معرفی هدف پرسشنامه (تحقیق)، قول محرمانه ماندن اطلاعات، اینکه پاسخگو چگونه انتخاب شده است، پرسشنامه چگونه و چه وقت برگردانده شود).
– دستور عملهای مربوط به هر بخش (زمانی که پرسشنامه به بخشهایی تقسیم شده است بهتر است مقدمه مختصری درباره هر بخش فراهم شود)
– دستور عمل مربوط به سوالها (مشخص کنید که پاسخگو می تواند چه تعداد از گزینه ها علامت بزند).
– دستور عملهای مرتبط با هدایت به مرحله بعدی (هنگام استفاده از سوالهای مشروط باید این نوع دستور عملها را به کار بگیرید.) 
د) انتخاب نوع سوال
جنبه دیگری که در تدوین پرسشنامه باید مورد توجه قرار گیرد، انتخاب شکل پاسخ است. شکل پاسخ می تواند دو حالت داشته باشد، انتخاب هر یک از حالتها، با ترکیبی از آنها به عوامل زیادی مانند محتوای سوال، انگیزه پاسخگو، شیوه اجرا، نوع پاسخگویان، دسترسی به کد گذاران ماهر برای کدگذاری پاسخهای باز، شیوه تحلیل و روش تحقیق… دارد.
الف: سوالات باز (Open – ended Questions)
ب: سوالات بسته (Closed – ended Questions)
این سوالات به گونه ای هستند که پژوهشگر برای هر یک از آنها مجموعه ای از گزینه ها را ارایه می دهد تا پاسخ دهنده از میان آنها یکی را انتخاب کند. پاسخ دهنده این سوالها را به سرعت درک کرده و به آسانی به آنها پاسخ می دهد. از طرفی دیگر هنگام استخراج داده ها، می توان به سهولت آنها را مقوله بندی و تجزیه و تحلیل کرد.